Als de waarheid verwelkomd wordt, ontstaat er weer leven
Een tijd geleden las ik het boek ‘On Tyranny’ van Timothy Snyder. Deze Amerikaanse historicus geeft messcherpe analyses over de werkwijze van Poetin en Trump en hoe ‘alternative facts’ ontaarden in de ineenstorting van democratieën.
Ongemerkt ging dit boek behoorlijk onder mijn huid zitten. Bij het lezen dacht ik onwillekeurig aan een zin die ik jaren geleden op mijn website plaatste. Die luidt: “Als de waarheid verwelkomd wordt, ontstaat er weer leven”. Hiermee zeg ik in therapeutentaal dat het belangrijk is om je eigen geschiedenis te kennen en de waarheid over wat je meegemaakt en gevormd heeft, onder ogen te zien.
Snyder zegt in zijn boek eigenlijk de omkering: “Als de waarheid geweld wordt aangedaan, gaat de boel dood”. Hij heeft het over democratieën op wereldschaal, maar op individueel niveau lijkt me dit ook wel te kloppen. Het leven gaat eruit als we de waarheid van onze persoonlijke geschiedenis niet aankijken en muurtjes bouwen rondom wat ons ooit zeer heeft gedaan. Of erger nog, als we vanuit onze niet geheelde wonden anderen (onbewust) beschadigen.
De zin op mijn website over waarheid betekent veel voor mij, want de kern hiervan komt voort uit mijn eigen familiegeschiedenis. Een geschiedenis waarin grensoverschrijding en de Tweede Wereldoorlog hun sporen hebben nagelaten. En waarin – uit zelfbescherming – de waarheid soms diep onder het tapijt verdween, met alle pijnlijke gevolgen van dien.
Het aankijken van mijn eigen geschiedenis heeft me veel goeds gebracht, met name in het milder kunnen kijken, het begrijpen van mijn eigen gedragspatronen en het ‘ontschuldigen’ van mezelf. En hopelijk ook in het milder kunnen kijken naar anderen, in de wetenschap dat iedereen een eigen geschiedenis heeft.
Hoewel ik dus al het nodige werk heb gedaan op dit gebied duurde het even voor ik doorhad dat dit boek over ‘waarheid onder het tapijt’, toch weer even de bodem van mijn eigen geschiedenis omwoelde. Mijn eerste reactie tijdens het lezen was dat ik in de overdrive ging. Een soort felle boosheid kwam op en vanbinnen riep ik – mijn favoriete stokpaardje – dat iedereen in therapie zou moeten om zijn eigen geschiedenis aan te kijken. Met name dan politici à la Trump en Poetin (waar het boek van Snyder over gaat), of andere types die de waarheid geweld aandoen.
En al heb ik misschien wel gelijk over Poetin en Trump, het brengt me niet echt verder. Want als er bij de ander iets móet veranderen, en er een ongekende felheid in mij naar boven komt, dan weet ik zeker dat er iets groters in mijzelf aangeraakt wordt. Ik kom dan terecht in de ander overtuigen ‘waar die naar zou moeten kijken’, word stellig en ga ‘zwart-wit’ denken.
Psychologische overdracht
Dit raakt aan een groter thema dat vaak ook in coaching en therapie naar boven komt. We reageren soms bovenmatig heftig op iets wat we in ons leven tegenkomen. De reactie is als het ware ‘te groot’ voor wat er in het hier en nu gebeurt. Dan kun je er donder op zeggen dat er iets ouds aangeraakt wordt. Psychologen noemen dat overdracht: iets in het hier en nu resoneert met niet geheelde wonden van ‘daar en toen’.
Aan overdracht wordt vaak gerefereerd in een begeleidingssetting, waarbij in het contact tussen de cliënt en de therapeut oude gevoelens opgeroepen worden. Simpel gezegd, als de cliënt bijvoorbeeld opgroeide in een onveilig nest met onbetrouwbare ouders, dan zal de therapeut waarschijnlijk gevoelens van onveiligheid en wantrouwen oproepen, omdat de therapeut symbool staat voor een ouderfiguur – die ooit niet te vertrouwen was.
Maar niet alleen in de therapeutische setting treedt overdracht op. Het kan bijvoorbeeld ook makkelijk opgeroepen worden in de relatie tussen leidinggevende en medewerker. Of in mijn eigen voorbeeld, riep het lezen van een boek een overdrachtsreactie op, omdat het gaat over onbetrouwbare leiders die met de waarheid aan de haal gaan. Een ‘instant trigger’ naar mijn eigen geschiedenis.
In therapie is het een belangrijke stap als er inzicht ontstaat over dit soort overdrachtsfenomenen. Je leert zien waarom iets je zo heftig raakt en kan daarmee de kluwen ontwarren, waardoor het verleden minder impact op je heeft in het heden. Dit kan een hoop ellende schelen, bijvoorbeeld op je werk, met vrienden of in een partnerrelatie, waar overdrachtsreacties kunnen ontaarden in gedoe, lelijke conflicten of uiteindelijk zelfs een breuk.
Met inzicht kom je niet meteen van je geraaktheid af, maar je leert hem wel sneller herkennen. Daarmee kun je een passender antwoord geven op een situatie die je triggert, en knal je niet meteen je eerste heftige emoties eruit, die je in het moment voelt.
Maar helaas is het niet altijd eenvoudig om bij jezelf te ontcijferen wanneer je beland bent in een oud ‘overdrachts’-verhaal. Dit is waarom therapie of een training op de identiteitslaag zinvol kan zijn. Zodat je uiteindelijk meer keuzevrijheid krijgt om een passend antwoord te geven op situaties die jou heftig triggeren.
In mijn geval, ben ik dus maar niet losgegaan op sociale media over Poetin of Trump om mijn boosheid te spuien… In plaats daarvan ben ik gaan wandelen met een goede, wijze vriend. Iemand waarbij ik in alle openheid kan delen en waar mijn angst, boosheid en geraaktheid er mogen zijn. Iemand waarbij er geen ‘waarheid’ weg hoeft maar juist verwelkomd wordt. Zodat ik tot bedaren kom en ik weer terug kan keren naar het hier en nu.
